Archeologen kijken gespannen naar een Chinees mijnproject in Afghanistan. De kopermijn van Mes Aynak moet binnenkort openen, wat de Taliban-regering een aanzienlijke inkomstenbron zou bieden. Maar op dezelfde plek ligt ook een eeuwenoude boeddhistische stad. De vraag is of deze wel beschermd kan worden, als het koper uit de grond wordt gehaald. Mes Aynak, dat ‘kleine koperbron’ betekent, huisvest mogelijk een van de grootste nog niet geëxploiteerde koperreserves ter wereld. De geschatte waarde is zo’n 50 miljard dollar. Decennia van oorlogen hebben het metaal grotendeels ondergronds gehouden. In 2007 kreeg het Chinese bedrijf China Metallurgical Group (MCC) van de toenmalige regering voor 3 miljard dollar een 30 jaar lange vergunning voor de mijn. Ook toen was de hoop dat de opbrengsten de Afghaanse economie meer onafhankelijk van hulpgeld kon maken. Bewoners van dorpen rond de mijn hoopten op ontwikkeling en banen. Maar daar kwam tot nu toe weinig van terecht. Nazir Muslimyar is een van enkele honderden dorpsbewoners die hun huis zijn uitgezet om plaats te maken voor de mijn. Ruim tien jaar later hebben ze hier niet de door MCC beloofde compensatie voor gekregen. “We zijn ontheemd. We hebben veel schade opgelopen en tot nu toe niets verdiend.” Hij wijst naar de kale vlakte om zich heen, een paar honderd meter van de mijn, die voor bezoekers is afgesloten. “Er is hier niets. Ze moeten hier wegen bouwen, scholen, klinieken. En huizen voor ons.” Een van de redenen voor de vertraging was het werk van archeologen, die met spoed de boeddhistische stad hebben geprobeerd te redden. MCC zou niet van het bestaan van deze historische schat hebben geweten toen het voor de mijn tekende en gaf de archeologen drie jaar de tijd. Inmiddels is gebleken dat het niet om enkele beelden gaat, maar een enorm complex van tempels, bibliotheken en antieke koperwerkplaatsen, dat in historische waarde wordt vergeleken met de Romeinse stad Pompeï en Machu Picchu van de Inca’s. Alles op een verantwoorde manier uitgraven zou decennia kosten. Uiteindelijk stopten de archeologen pas in 2019 met het werk. Niet omdat MCC dat eiste, maar omdat het budget toen opraakte. In de tussentijd hadden de Chinezen minder haast met het exploiteren van de mijn gekregen. De omgeving van de mijn werd door het conflict met de Taliban steeds onveiliger. Daarnaast was er door wereldwijde schommelende koperprijzen twijfel hoe winstgevend de mijn zou zijn. Want MCC zal volgens het met de regering gesloten contract behoorlijk moeten investeren. Het bedrijf moet (spoor)wegen aanleggen en elektriciteitscentrale bouwen. Bovendien moet het 19,5 procent `van alle opbrengsten aan de Afghaanse regering afstaan. Nu de oorlog voorbij is, en de Taliban de honderden miljoenen dollars die de mijn ze elk jaar zouden kunnen opleveren hard nodig hebben, zijn de nieuwe machthebbers met de Chinezen in gesprek. Persbureau AP berichtte in maart dat MCC andere voorwaarden eist, zoals een lager royalty-percentage in het contract, en de Taliban-regering aanspreekt op regionale veiligheid. Onlangs dook een video op van de leider van een Oeigoerse militante afscheidingsgroep, die aanslagen op Chinese belangen in Afghanistan zou plannen. De Taliban-regering zou het boeddhistische complex willen beschermen, volgens het AP-verslag. Dit is verrassend, aangezien de Taliban in 2001 de wereldberoemde Boeddhabeelden in de provincie Bamyan opbliezen. Maar waar de vorige regering schadelijke mijnpraktijken met open gaten had goedgekeurd, zouden de Taliban nu willen dat er ondergronds gemijnd wordt. Hierbij komen hogere kosten kijken. Of China hiervoor wil opdraaien, is niet duidelijk, maar het lijkt erop dat de partijen eruit komen. Afgelopen maand kondigde de Chinese ambassadeur in Kabul aan ‘binnenkort’ de kopermijn te willen openen, na het verplaatsen van waardevolle boeddhistische beelden. Wat dit betekent voor de bescherming van het erfgoed dat niet verplaatst kan worden, is niet duidelijk. De inwoners van Mes Aynak hopen hoe dan ook dat ze eindelijk kunnen gaan profiteren van de enorme rijkdom onder hun voeten. “We zouden kunnen verdienen aan toerisme”, zegt timmerman Hamesha Gull, die tot 2019 met de archeologen werkte. “De beelden en tempels zijn prachtig.” Hij erkent dat een kopermijn de regio ook ontwikkeling en banen zou kunnen opleveren. “Maar de historische kunstschatten liggen boven op het koper. Dus die moeten eerst worden opgegraven. Hoe kunnen ze de mijn anders exploiteren?”